Ikkje med (frå venstre): Nordahl Grieg, Rudolf Nilsen, Kristofer Uppdal og Tor Jonsson.

Av Olav H. Aarrestad

Ein har ikkje før sett overskrifta før ein ryggjer tilbake. Er ho ikkje litt i vel bombastisk jamvel om det ikkje er skytevåpen det gjeld?

Den kanon det er snakk om, er premieliste for norsk litteratur, og i desse dagar har ein fått to slike. Den eine omfattar rett nok berre tidsromet 1900-1960.

I prinsippet er vi ikkje imot å rangera litterære verk, det er viktig å læra seg å skilja mellom godt og dårleg jamvel om mange heilt sidan Marcel Duchamp (1887- 1968) sette eit pissoir på hovudet og kalla det kunst, gjerne vil ha oss til å tru at alt er like bra i ei postmoderne og lett nihilistisk verd. Med ein sams kulturell bagasje vil dei som går under nemninga nordmenn, i minsto ha noko sams, ei sams referanseramme. Men som Vinje sa det:

Dei største tankar vi alltid få
av verdsens det store vit
Men desse tankar dei brjotast må
Lik strålar av soli som alltid få
I kvar si bylgja ein annan lit.

Den norske bagasjen ein tek med seg på livsens ferd, er ikkje betre enn det andra nasjonar utstyrer sine skuleungar med, og dessutan er det mangt samt arvegods ein ber på (jfr. diktet ovanfor).

Det viktigaste er at ein ikkje reiser kulturelt og andeleg naken kring i tid og rom, og heller ikkje i eige land; Jæren er ikkje heilt Jæren utan Garborg.

Om ein skal halda seg til bagasjemetaforen, kan ein peika på at kofferten ikkje bør vera for tung. Og det er først og fremst på det punktet ein vil setta spørjeteikn ved dei to listene som no er offentleggjorde.

Ut ifrå litterære kriteria er det ingen grunn til at Camilla Collets i dag ulesande Amtmandens døtre skal vera med.

Og ein må le når ein finn namn som Fridtjof Nansen, Jens Arup Seip og Francis Bull på slike lister.

Den lista som spenner over all ”norsk” litteratur, er forvirrande, for ho stel både frå islandsk og dansk (Snorri Sturluson, Voluspå og Holberg). I røynda dreier det seg om ei liste med sterke nordiske innslag. Spørsmålet er rett og slett om ein ikkje like gjerne kunne vera tent med ein nordisk kulturell bagasje på livsens ferd der t. d. Strindberg, Fröding, Karin Boye og Pär Lagerkvist kom i tillegg.

I røynda er moderne kanon like uryddig som den som låg i bakhovudet til dei som sette saman norske leseverk. På alaget fann ein Snorre, Dass, Holberg, Wessel, Wergeland, Aasen, Vinje, Ibsen, Bjørnson, Garborg, Hamsun, Duun. Om ein skulle laga ei liste for dei som nesten var visse på å koma med i slike lesebøker, måtte ho gjelda: Welhaven, Kielland, Lie, Falkberget, Undset, Uppdal, (Jakob) Sande, Sandemose, Cora Sandel. I eldre dagar var meininga med gymnaset at ein fekk den naudsynte litterære bakgrunn ved å studera forfattarar som hadde overlevd sin eigen fysiske daude. Det skulle gjera ein i stand til å orientera seg i samtidslitteraturen på eiga hand. Difor var det inga meining i å føra samtidsforfattarar på ei slik liste. Samtidslitteraturen lever ved at det er nokon som kjøper bøker for eigne pengar, kunne ein seia. Og mykje av samtidslitteraturen vert kjøpt av di han har stort underhaldningsverde.

Vi vil karakterisera Lie, Undset, Falkberget, Sandemose og Mykle som underhaldningsforfattarar tillikes med Ragde og Roy Jakobsen m.m.fl. Dei burde såleis vera i stand til å leva ved eigen styrke og treng ikkje kunstig åndedrett ved å stå på ei kanonliste.

Skulle folk slutta å lesa dei, ja, så tyder vel det at underhaldningsverdet har minka, nett slik som det har gjort når det gjeld Trygve Gulbranssen som litterært sett i alle høve ikkje stod tilbake for Undset. Ein kan sjølvsagt hevda at kvinneperspektivet ikkje får stort nok rom i kanonisert norsk litteratur. Då får ein laga ein kvinnekanon. Der høyrer Undset naturleg heime med samtidsromanane sine, tillikes med Amalie Skram og Camilla Collet. Cora Sandel, Torborg Nedreaas, og poetane Haldis Moren Vesaas, Inger Hagerup og Aslaug Vaa står nokså støtt på eigne bein.

Men det som slår ein sterkast, er at all arbeidardikting glimrar med sitt fråver: Kvar er Rudolf Nilsen, Tor Jonsson, Kristofer Uppdal, og kvar er kommunisten Nordahl Grieg? Om vi hadde hatt noko å seia over norske læreplanar, skulle dette med i norskfaget som obligatorisk bagasje frå ungdomsskulen:

Gilse Surssons saga, Jeppe på Bjerget av Holberg, nokre satiriske vers av Wessel, eit par dikt av Welhaven med emne frå antikken, Aasen, Vinje, Ibsen, Strindberg, Fröding, Kielland (eit par noveller), Garborg (utdrag frå Haugtussa, Trætte mænd, Fred), Hamsun (Pan el. Sult), Duun, Kristofer Uppdal, Cora Sandel, Jakob Sande, Tor Jonsson, Rudolf Nilsen, Nordahl Grieg (utdrag frå ”Ung må verden ennu være”), Pär Lagerkvist (Gäst hos verkligheten og eit par dikt), Karin Boye, Paal Brekke og Olav H. Hauge. Det fekk halda. I vidaregåande skule kunne ein så få oppdaga at meiningar om litteratur er delte og at det er mykje ein kan finna glede i utan at det treng å stå på ei kanonliste.