Rasistisk jødehat var utbreidd i borgarlege, religiøse og tsaristiske krinsar over heile Europa, og det slo ofte ut i pogromar. Sosialistane fekk slutt på det, og jødane støtta difor heilhjarta opp om den russiske revolusjonen. Denne teikninga vart trykt i The Illustrated London News 18. juni 1881, og viser i følge biletteksten russiske liberalarar som intervjuar jødar i Kiev som nyleg er blitt utsette for ein 4 dagars pogrom utan at politiet greip inn.

Av Kjell-Arnt Labukt

Polske prinsar og fyrstar heldt til i London og Paris. Dei trong dei lese-, rekne- og skrivekyndige jødane som innkrevjarar av jordleige frå bøndene i Polen og Ukraina.

Den første store jødekolonien i dette området låg i Krakow. Jødane etablerte seg også snøgt i Praha.

Bøndene i Polen og Ukraina måtte betale tredjeperten av avlinga i skatt til dei polsk/litauiske fyrstane og landeigarane.

Arbeidet som skatteoppkrevjarar var det jødane som stod for. Misnøya med dette høge skattetrykket retta seg mot jøden som skatteinnkrevjar, og ikkje mot ein fjern fyrste som bøndene i Ukraina aldri hadde sett.

Kosakkane såg på jødane som Jesu drapsmenn og Satan sitt griske pakk, som plyndra ukrainske bønder. På 1600-talet slutta dei seg derfor saman med ukrainske bønder i eit opprør mot jødane som kosta 100 000 tusen jødar livet. Leiaren for oppstanden var Hetman Bogdan Khmelnitskij, “Kosakkongen” i Ukraina.

Nokre jødar flykta så frå Aust-Europa til Amsterdam, som på 1600 talet var sjølve Verdsbyen i Europa. Her fekk dei arbeid i handel og finansar i det dåverande hollandske handelsimperiet, som rakk frå Søraust-Asia til Nord- og Sør- Amerika, til Russland og Skandinavia. Jødane i Amsterdam spesialiserte seg til dømes på arbeid med gull og diamantar, og fleire jødiske familiar blei svært rike. Dugleik i handverk, språkkunnskapar og finansar blei eit jødisk særmerke. Jødane hadde ein gamal skriftkultur og var leseog skrivekyndige i eit hav av europeisk analfabetisme og absurd overtru.

På 1600- og 1700-talet fekk vi dei såkalla Hofjuden i Europa. Dei var tilsette ved fyrstehoff, og fungerte både som finansrådgjevarar og diplomatar for sin fyrste. Med Polens endelikt sist på 1700-talet kom jødane i Aust- Europa i stor grad under Tsarveldet. På 1800 talet heldt russiske jødar til i Pale-området, som var ei brei landstripe frå inst i Finskebukta og Austersjøen, og som gjekk i søraustleg retning mot Svartehavet.

Jødane i Pale-området fekk berre drive handverk og småhandel. Dei budde i sine Shtetl, landsbyar åtskilde frå andre etniske grupper. Men der blei også koloniar av jødar i dei større byane i Pale-området, som Riga, Minsk, Kiev og Odessa. Dei snakka jiddish, praktiserte sin religion og sine skikkar. Og dei lærde seg så mykje russisk at dei slapp å bli oppjulte av lokale bønder og tsarembetsmenn, ved alle høve. Med unntak av nokre jødar i dei nemnde byane, blei jødane i Pale- området verande svært fattige. Dei som hadde pengar til det, utvandra til USA frå sist på 1800-talet.

I World of Our Fathers. The journey of the East European Jews to America and the life they found and made gjev Irving Howe ei framstilling av fattigjødane i Pale-området sitt liv og deira utvandring til USA. Det er her på sin plass å minne om at fram til Første verdskrig var tysk antisemittisme utelukkande av økonomisk art. Rike tyske jødar hadde hand om delar av tysk bankvesen. Tyske bønder måtte låne pengar for å mekanisere og modernisere jordbruket.

Tyske småverksemder måtte låne pengar i bank av same grunn. Høge renter på desse banklåna gjorde at tyske finansjødar blei sterkt mislikte. Så lenge Bismarck stod “ved roret,” blei denne økonomiske antisemittismen faktisk slegen hardt ned på. Bismarck innsåg at jødiske tyske finansar var heilt naudsynte for den snøgge industrialiseringa i siste halvdel av tysk 1800-tal. I åra like før utbrotet av Første verdskrig blei den tyske jøden eit ynda karikaturobjekt, men vi kan likevel ikkje snakke om antisemittisme av det vondsinna slaget. Jødekarikaturane i tysk presse hang saman med frikjenninga og rehabiliteringa av Kaptein Dreyfus i 1906. Det var ein ringverknad av det auka jødehatet i visse krinsar i Frankrike, nettopp som følgje av at Kaptein Dreyfus blei frikjend. Og 100 000 tyske jødar melde seg friviljuge til Reichswehr ved utbrotet av Første verdskrig i august 1914.

Sist på 1800-talet var det vi kan kalle rasistisk motivert antisemittisme langt meir utbreidd i Frankrike og Austerrike-Ungarn enn i Tyskland.

I Pale-området i Tsar-Russland var jødane ein “smitte på den russiske sjel.” Dei mest ytterleggåande “sjelevaktarane” her var den ekstremt nasjonalistiske tsarvenlege rørsla “Dei svarte hundre”.

I Albert S. Lindemann: Esau’s Tears. Modern Anti- Semitism and the Rise of the Jews står at den tsaroffiseren som skaut og drap Stolypin i 1911 var ein jøde som hadde forfalska identiteten sin. Det synst svært rimeleg. Stolypin var erklært rasist, jødehatar og sosialdarwinist.

For dei kvite tsarvenlege offiserane som påverka Hitler, var den russiskortodokse kyrkja ei viktig inspirasjonskjelde. I etterkant av 1905-revolusjonen i Russland hadde konservative krinsar i Russland grunnlagd organisasjonen “Soiuz russkago naroda”, “Unionen av det russiske folk.” Dette var ei russisk utgåve av det som på tysk heitte Volk, völkisch.

“Unionen av det russiske folk” var sterkt antisemittisk, antisosialistisk og antivestleg. Dei hadde stor påverkingskraft i Tsar-Russland heilt fram til Den russike borgarkrigen tvinga dei i eksil, ved at bolsjevikane sigra.

Volk, völkisch fanst som omgrep alt i Keisar-Tyskland. Men det var først med hyperinflasjonen som “diktatfreden” i Versailles påførde Tyskland at desse omgrepa blei del av naziideologien. Det var elles i Wagner-krinsen at dei romantiske føresillingane om “urgermanaren,” med etterkomaren Volk i tysk samtid, særleg blei dyrka.

Sams for tidleg naziideologi og kvite eksilrussarar: “Sjela” til eit folk fanst tydelegast hos dei som var minst påverka av “forfallet i samtida.” Dette “forfallet” krystalliserte seg i sosialismen/kommunismen/ jødedomen/pengevesenet. Dostojevskij var også ein viktig inspirator for tsarvenlege russarar i eksil. Det var ein liten del av Dostojevskijs forfattarskap som fascinerte desse tsarvenlege krinsane i Tyskland og elles i Europa.

Dostojevskij førde dagbøker i tidsrommet 1873-1881. I desse dagbøkene legg han fram støtta si til “Trone og altar.” Russarane hadde to “mektige dygder,” som det heitte hos Dostojevskij. Dei var “andleg udelelege,” og dei stod i “nær truskap til sin herskar.” (Tsaren). I desse dagbøkene har Dostojevskij også hatske utfall mot jødane.

Dostojevskij var ikkje åleine mellom russarane i å utforme slike tankar på skrift. Også desse folka hadde tent som læremeistrar for dei tsarvenlege russarane Hitler blei kjent med først på 1920-talet. Hos dei heitte det gjerne rundt 1900 at berre Den ortodokse russiske kyrkja kunne frelse verda mot frimurarar og jødane sitt griske pengevesen. Og det vrimla av russiske førestillingar om apokalypse og Anti-Krist.

Ei forklåring her er at velståande russarar innsåg at det ekstremt underutvikla Tsar- Russland berre kunne take var på “sjela si” ved å vende Vest- Europa ryggen. Det blei danna slavofile organisasjonar som ville ha dei russiske massane attende til eit tilvære før Tsar Pjotr Pervi. (Peter den Store). Men sjølvsagd var det like mykje den fåtallige russiske overklassen som frykta maktposisjonen sin.

Vi kan her drage ein delvis parallell attende til russiske narodniki, alt på 1870-talet. Også dei dyrka den russiske sjel. Dei hadde førestillingar om miren som utgangspunktet for ein usmitta agrar idyll, og fråver av industri i Russland. Dette var eit utslag av ein sein russisk bonderomantikk. Men for narodniki måtte heile tsarveldet først avskaffast! Å forkynne slikt for “muzhiken,” framleis med ei førestillingsverd frå Mellomalderen, var einstydande med å spotte Gud.

Derfor gjekk narodniki over til terrorisme, med sjølve reaksjonens siger, etter drapet deira på tsar Alexander II i 1881.

Det bør her igjen understrekast at “russisk sjel” var sterkt samanfallande med det tyske völkisch. Ei romantisering og herleggjering av det “ekte og opphavlege” i folket. Skilnaden mellom det wilhelminiske Tyskland og tsar-Russland rundt 1900 var fullstendig utestenging av jødane i tsar-Russland. Medan så slett ikkje var tilfelle i Tyskland. Her fekk jødane omstille seg til tyskarar så mykje dei ville. I sum kan vi seie at antisemittismen var markert meir utprega i tsar- Russland enn i Tyskland.

I oktober 1905 myrda “Dei svarte hundre” 1622 revolusjonære russarar, 711 av dei var jødar. I høve til samla folketal var jødane sterkt overrepresenterte, her. Likeeins oppretta ein medlem i tsarens Okhrana ei sterkt antisemittiske presse, lenge før Julius Streicher byrja det halvpornografiske jødehatet i naziorganet Der Stürmer. Ved opprettinga av den første Duma i tsar-Russland i 1906 blei det frå konservativt hald sterkt åtvara mot den faren jødane utgjorde i heile verda, og spesielt i Russland. Eit mykje brukt slagord var “Russland for russarar.”

I tsarens innanriksministerium sat ein person ved namnet Vladimir Purishkevich. Dei slagorda og utsegnene mot jødane han kom med i Russland i 1906, kan vi kjenne att i NSDAP på 1920- og 1930-talet. Og her var det altså snakk om beinveges påverknad, gjennom dei kvite eksilrussarane, som også påverka Hitler.

Ved valet til Duma i 1906 fekk dei ekstreme antismittane berre 6,1% av røystene. Men dei fekk posisjonar i tsarministeriet som gav dei ei påverknadskraft langt ut over det talet på røyster her tilsa. “Dei svarte hundre” blei ikkje eit politisk parti. Men dei var aktive innanfor fleire organisasjonar. Det galdt til dømes organisasjonen “Unionen av dei russiske folk.” (“Stor-russarar,” kviterussarar og ukrainarar). Talerøyret deira var avisa Russkoe Znamia. Her forkynna dei skremsel om den snarlege jødiske verdsovertakinga. Tsar Nikolaij II las avisa, og trudde på alt som stod der. I august 1913 lanserte denne avisa åtgjerder som skulle gjere at jødane som folk “døydde ut.” I Nazi-Tyskland blei same tiltaka avtala på Wannsee-konferansen i januar år 1942. Ideen om “Die Endlösung der Judenfrage” blei altså lansert 30 år tidlegare i Tsar-Russland enn i Nazi-Tyskland.

Medan dei tyske jødane i Das Wilhelminishe Reich var sekulariserte og gjerne ville bli “vanlege” tyskarar, var stoda stikk motsett i Tsar-Imperiet.

Dei “russiske” jødane blei stengde ute frå assimilering, med fullt overlegg, frå Tsarbyråkratiet. Desse jødane utvikla ei politisk radikal og revolusjonær haldning. Resultatet av det var at eit stort tal av dei blei fengsla. I Kiev, utgjorde jødane 48,2 av alle politiske fangar, i Odessa 55%. Dette var i tidsrommet 1901-1904. I høve til folketalet elles i den europeiske delen av tsar-Russland var jødane sterkt overrepresenterte mellom bolsjevikane og mensjevikane i 1905. I Pale-området utgjorde jødane ikkje meir enn 12% av folkesetnaden. Men i 1905 utgjorde dei 18,9% av bolsjevikane i heile tsar-Russland. Alt av politisk aktive jødar ville ha ei sosialistisk omvelting i tsar- Russland.

Kellogg tillegg også Houston Stewart Chamberlain den plass han bør ha i nazismens historie. Som svigerson til Richard Wagner preika Chamberlain læra om “det reine teutonske blod”. Dette “blodet” stod no i fare for å bli “tilsvina” av jødane sin freistnad på å sikre seg verdsherredøme. På 1920-talet var dette “reine teutonske blodet” i ein nådelaus kamp mot “internasjonalt jødevesen”. Og sidan nokre av bolsjevikane var jødar eller halvjødar, tok bolsjevikane også jødane sin part i denne verdsomspennande kampen som det “reine teutonske blodet” no måtte ta på seg, om ikkje alt av høgverdig rase skulle gå under. Chamberlain var heilt eksplisitt på at det nettopp var snakk om ein nådelaus kamp. “Ein kamp på liv og død,” som det heiter i skriftene til Chamberlain, og som han også forkynna munnleg i Tyskland.

“Ein kamp på liv og død” mellom “Slawentum und Germanentum,” som det seinare heitte hos Hitler. Dei eksilrussarane Hitler kom i kontakt med omfemna Chamberlain sitt tankegods, med stor iver. Dei kvite eksilrussarane frå Ukraina spela i første omgang størst rolle som spreiarar av hatbodskapen mot jødar og bolsjevikar i Tyskland. Årsaka her var at under Den russiske borgarkrigen 1918-1921 hadde tyskarane teke del på dei Kvite si side mot bolsjevikane, nettopp i Ukraina. Dei tidlegare tsaroffiserane frå Ukraina kom derfor til både kjentfolk og våpenbrør i Tyskland.

W. Bruce Lincoln: Red Victory. A History Of The Russian Civil War 1918-1921 er konsentrert om Ukraina. Her var tyskarar i stuttvarige maktposisjonar under borgarkrigen.

Og sjølvsagd var tyskarane her med på å leggje grunnlaget for ideen om ein eigen ukrainsk stat. Under borgarkrigen blei det danna ein allianse i Ukraina av konservative tyske offiserar og tsarvenlege, antisemittiske og antibolsjevikiske ukrainarar.

Dette tysk-ukrainske hopehavet skulle på sikt legge grunnen for den velkjende Vlasov-armeen. I første omgang blei det med “tusental av protyske nasjonalistiske kvite emigrantar” frå Ukraina, som Kellogg skriv. Ein av dei, løytnant Pjotr Shabelskij-Bork la all energi i spreiinga av falsumet Zions Vises Protokollar. Vi må her hugse på at i samtida var det få som rekna dette falsumet for nettopp eit falsum. Alle politisk aktive jødar i tsar-Russland ønska ope Bolsjevikrevolusjonen velkomen. Zions Vises Protokollar blei dermed til ein “sjølvoppfyllande profeti.” “Judentum und Bolschewismus” som Hitler og mange fleire belja mot på 1930-talet, hadde altså ein viss røynleg historisk føresetnad.